Trump Putin ve Şi ilk kez üçlü zirvede: Yalta benzetmesi tartışmalı
ABD Rusya ve Çin liderleri APEC zirvesinde tarihte ilk kez bir araya gelecek. Uzmanlar Yalta Konferansı benzetmesinin koşulların farklı olması nedeniyle yanlış olduğunu belirtti.

Dünya siyasetinin en önemli üç aktörü tarihte ilk kez aynı masada buluşacak. ABD Başkanı Donald Trump, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, Çin’in Şıncın kentinde düzenlenecek Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği Zirvesi kapsamında üçlü görüşme gerçekleştirecek. Tarihi buluşmanın gündeminde nükleer silahlar, İran ve Ukrayna başlığı olacak.
Üç büyük gücün tarafları masada olmayan aktörlerin konularını konuşacak olması bu buluşmanın 1945’te savaş sonrası Avrupa'nın nüfuz alanlarının yeniden belirlendiği Yalta Konferansı’na benzetilmesine yol açtı.
Kütahya Dumlupınar Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Anabilim Dalı öğretim üyesi Dr. Barış Adıbelli görüşmenin önemli olduğunu ancak Yalta Konferansı ile bir alakasının olmadığını belirterek benzetmeyi eleştirdi. Adıbelli'ye göre Avrupa'dan nefret eden Trump Rusya ve Çin'in yer aldığı Büyük Avrasya Ortaklığı'na dahil olmak istiyor.
Yalta benzetmesine katılmayan bir diğer isim de İstanbul Aydın Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölümü öğretim üyesi Dr. Murat Jane. İki görüşmenin gerçekleştiği koşulların birbirinden farklı olduğuna dikkat çeken Jane Yalta 2.0 olarak değerlendirmenin mevcut koşullarda oldukça iddialı olacağını söyledi. Jane Rusya'nın önceliğinin ABD ile doğrudan görüşmeleri sürdürmek ve müzakere imkanlarını artırmak olduğunu belirtti.

ADIBELLİ: AVRUPA’YI PAYLAŞIYORLARMIŞ GİBİ BİR DURUM YOK
Dr. Barış Adıbelli üçlü görüşmeye dair dünyanın kaderi şekillenecek Avrupa’nın haritası yeniden çizilecek gibi yorumların gerçekdışı olduğunu vurgulayarak yok sistem değişiyor Avrupa’yı paylaşıyorlarmış böyle bir şey yok bu özel bir zirve değil dedi. Adıbelli ABD Çin ve Rusya liderleri tarihte ilk kez böyle bir üçlü zirvede bir araya gelecek üç lider daha önce aynı masada buluşmadı ancak burada önemli bir nokta var bu özel bir zirve değil APEC Zirvesi marjında üç liderin bir araya gelmesinden söz ediyoruz bu nedenle bu görüşmeden çok büyük anlamlar çıkarmamak çok büyük sonuçlar beklememek gerekiyor yok sistem değişiyor Avrupa’yı paylaşıyorlarmış böyle bir şey yok zirve üç lider arasında bir diyalog sürecinin başlatılması açısından önemli belki 30 dakika belki de bir saat sürecek şeklinde konuştu. Adıbelli zirvenin Yalta Konferansı’na benzetilmesiyle ilgili bu buluşmayı şimdiden Yalta 2.0 olarak nitelendirenler de var ancak bunun Yalta Konferansı ile bir ilgisi yok Yalta'da Sovyetler Birliği ABD ve İngiltere bir araya gelmişti ABD ve İngiltere Nazi Almanyası'na karşı birlikte mücadele eden müttefiklerdi burada ise durum tamamen farklı bir araya gelecek üç ülke müttefik değil birbirinin rakibi hatta ABD geçmişte hem Rusya'yı hem de Çin'i düşman olarak nitelendirdi dolayısıyla burada bir müttefiklik bir ittifak ilişkisi yok burada birbiriyle rekabet eden ülkeler var ifadelerini kullandı.
JANE: YALTA 2.0 BENZETMESİ ÇOK İDDİALI
Murat Jane de iki buluşmanın gerçekleştiği koşulların birbirinden çok farklı olduğunu belirtti. Jane bu benzetmenin sınırlı ölçüde geçerli olabileceği görüşünde Yalta Konferansı Soğuk Savaş'ın başlangıcıyla ilişkilendirilen önemli gelişmelerden biridir diplomasi tarihinde geçmişte yaşanan bir olayın veya sürecin günümüzdeki gelişmelerle özdeşleştirilmeye çalışılması sık karşılaşılan bir durum ancak 1945'teki koşullarla bugünkü koşullar birbirinden o kadar farklı ki bu görüşmeyi Yalta 2.0 olarak nitelendirmek çok iddialı olur aralarında benzerlikler bulunsa da bunlar oldukça sınırlı 1945'e dönersek ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt İngiltere Başbakanı Winston Churchill ve Sovyetler Birliği lideri Josef Stalin aynı savaşta mücadele eden müttefiklerdi Nazi Almanyası ve Japonya'ya karşı savaşıyorlardı Almanya ve Japonya'nın yenileceğinin anlaşılmasıyla birlikte savaş sonrasında kurulacak dünya düzenine ilişkin görüşmelere ve pazarlıklara başladılar bu konuda kararlar da almaya başladılar ancak bugün ABD Çin ve Rusya'nın ortak bir düşmanı ya da üzerinde uzlaştıkları ortak bir hedef bulunmuyor dolayısıyla bu görüşmeyi Yalta 2.0 olarak değerlendirmek mevcut koşullarda oldukça iddialı olur bu farkı göz ardı etmemek gerekiyor şeklinde konuştu.
HANGİ KONULAR KONUŞULACAK?
Gündemde nükleer silahların sınırlandırılması İran'a sağlanan askeri destek İran'ın nükleer silah edinmesinin önlenmesi balistik füze kapasitesinin sınırlandırılması ve Husilere verilen dolaylı desteğin sona erdirilmesi gibi konular bulunuyor demek ki ABD Rusya ve Çin'in Husilere bir şekilde destek sağladığını düşünüyor Çin ile tarifeler ticaret ve Tayvan gibi konular ise Trump ile Şi arasındaki ikili ilişkiler kapsamında ayrı konuşulacak. Dr. Jane nükleer silahların sınırlandırılması konusunda uzlaşının kolay olmayacağını söyledi ABD'nin İran'a karşı nükleer silah kullanabileceği gündeme gelmişti bunun ardından Rusya'nın ABD'nin İran'a karşı nükleer silah kullanması halinde Ukrayna'ya karşı da nükleer silah kullanabileceği yönünde açıklamalar yapıldı dolayısıyla ortada bir nükleer tırmanma riski var ayrıca ABD ile Rusya arasında stratejik nükleer silahları sınırlandıran Yeni START Anlaşması'nın süresi de 2026 yılında doldu bu nedenle nükleer silahların yeniden kontrol altına alınması için tarafların diplomasi masasına oturması önem taşıyor Putin açısından bakıldığında Rusya ekonomik olarak ABD ve Çin ile aynı düzeyde olmasa bile stratejik açıdan hala önemli bir güç ancak burada ABD ile Rusya arasında kapsamlı bir nükleer anlaşma beklemek zor Çin'in nükleer silah kapasitesi de büyüyor buna rağmen Çin nükleer silah sayısı bakımından hala ABD ve Rusya'nın gerisinde dolayısıyla Pekin'in nükleer silahlarını ABD ve Rusya ile aynı koşullarda sınırlandırmayı kabul etmesi pek mümkün görünmüyor bu nedenle nükleer silahların kontrolü üç ülke arasında çözülmesi kolay olmayan konulardan biri dedi.

ADIBELLİ: ABD LİDERLİĞİNİN İFLAS ETTİĞİNİN ÜSTÜ ÖRTÜLÜ KABULÜ
Dr. Adıbelli Trump bu ülkelerle yeni bir iş birliği kurabilir miyim diye düşünüyor Trump'ın amacı üç kutuplu bir dünya düzeni kurmak çünkü Amerika Birleşik Devletleri'nin miadını doldurduğunu anladı aslında bu üçlü zirve Trump'ın zımni olarak üstü örtülü ve dolaylı biçimde Amerika'nın liderlik ettiği dünya düzeninin ya da uluslararası sistemin artık iflas ettiğini kabul ettiğini gösteriyor şeklinde konuştu.
‘TRUMP ‘DÜNYAYI BİRLİKTE YÖNETELİM’ DİYOR AMA…’
Trump’ın dünyayı birlikte yönetelim teklifinin Rusya ve Çin cephesinde neden karşılık bulmayacağını anlatan Adıbelli Trump Rusya ve Çin'e gelin dünyayı birlikte yönetelim dünya çok kutuplu değil üç kutuplu olsun hepimiz eşit olalım ama ben eşitler arasında birinci olayım yine ben öncü olayım siz de yanımda oturun diyor peki bu olur mu olmaz çünkü Rusya ve Çin çok kutuplu çok merkezli ve çok sesli bir dünya düzenini savunduklarını söylüyor hatta Şi Cinping Çin'in küresel yönetim vizyonunda bu sistemin merkezinde güçlendirilmiş bir Birleşmiş Milletler'in bulunacağını ve sistemin zeminini de Küresel Güney'in oluşturacağını söylüyor yani Rusya ve Çin yeni bir dünyadan bahsediyor Amerika ise gücünü korumak için eski dünya düzenini eski uluslararası sistemi makyajlamaya çalışıyor ifadelerini kullandı.
JANE: RUSYA'NIN DİPLOMATİK İZOLASYONU ETKİSİNİ KAYBEDİYOR
Dr. Murat Jane ise bu tarz bir araya gelmelerin Rusya'nın diplomatik izolasyonunun etkisini kaybettiğini gösterdiğini söyledi Jane Rusya Ukrayna savaşından sonra uluslararası alanda büyük tepki gördü spor müsabakalarından dışlandı uluslararası finans ve kredi sistemlerinde çeşitli kısıtlamalarla karşılaştı ancak Putin'in Trump ve Şi Cinping ile aynı masaya oturması Rusya'nın diplomatik izolasyonunun artık eskisi kadar etkili olmadığını gösteriyor Rusya uluslararası siyasetin hala vazgeçilmez aktörlerinden biri olduğunu ortaya koyuyor ifadelerini kullandı. Ancak Jane'e göre diplomatik kazanımla somut kazanımları birbirinden ayırmak gerekiyor Putin'in asıl hedefinin yalnızca uluslararası alanda yeniden görünür olmak olmadığını belirten Jane Rusya'nın temel beklentisi güvenlik taleplerinin ABD tarafından ciddiye alınması ve özellikle Ukrayna'daki mevcut kazanımlarını korumak Putin savaşın sona ermesine yönelik müzakerelerde sahadaki durumu ve Avrupa güvenliğine ilişkin kendi görüşlerini de pazarlığın bir parçası haline getirmek istiyor bunun dışında ekonomik yaptırımların hafifletilmesi ve ABD ile daha sağlıklı bir diyalog kurulması da Rusya'nın çıkarına olacaktır diye konuştu.
PUTİN İÇİN ASIL MESELE ABD İLE MÜZAKERE KANALINI GÜÇLENDİRMEK
Üçlü görüşmede Ukrayna savaşının ele alınıp alınmayacağına ilişkin farklı açıklamalara da değinen Jane Washington'ın Ukrayna'yı toplantının gündemine uygun görmediğini Trump'ın ise savaşı diğer liderlerle konuşabileceğini söylediğini hatırlattı. Jane Rusya açısından önemli olanın Ukrayna'nın üçlü görüşmenin gündeminde bulunup bulunmaması değil ABD ile doğrudan müzakerelerin sürdürülmesi olduğunu belirterek her ne kadar rakip devletler olsalar da Amerika'nın ve Rusya'nın aynı dili konuştuğunu biz burada görüyoruz Putin açısından asıl soru Ukrayna'nın bu görüşmede gündeme gelip gelmeyeceği değil ABD ile ayrı bir müzakere kanalının nasıl güçlendirileceği yani Rusya'nın önceliği Ukrayna ile görüşmekten çok Amerika ile yürütülen müzakerelerin nasıl ilerleyeceği ifadelerini kullandı.

ADIBELLİ: TRUMP ARTIK BÜYÜK AVRASYA ORTAKLIĞI'NIN PEŞİNDE
ABD’nin dış politikadaki eksen kaymasına dikkat çeken Adıbelli Trump’ın Avrupa’dan uzaklaşarak Rusya ve Çin’in başını çektiği Büyük Avrasya Ortaklığı'na dahil olmayı hedeflediğini belirtti Trump’ın Kuzey Kore liderine yönelik mesajlarının da bu stratejinin bir parçası olduğunu söyledi Trump Çin ile Rusya arasında mevcut olan Büyük Avrasya Ortaklığı'na girmek istiyor çünkü Rusya bu Büyük Avrasya Ortaklığı'na daha önce Kuzey Kore ve Vietnam'ı da dahil etmişti dolayısıyla Trump şimdi ben Kim Jong-un ile de görüşebilirim diyor çünkü bu ülkelerin hepsi Büyük Avrasya Ortaklığı'nın bir parçası yani Trump'ın peşinde olduğu şey bu yeni Avrasya ortaklığının bir parçası olmak artık Avrupa ile yol yürümek istemiyor Trump Avrupa'dan nefret ediyor dolayısıyla Büyük Avrasya Ortaklığı'nın parçası olmak isteyen bir ABD var dedi.
‘ZELENSKİ AMERİKA'NIN AVRUPA'YA SIRTINI DÖNECEĞİNİ ANLADI’
Dr. Adıbelli şöyle devam etti Ukrayna bunu Yalta'ya benzetti ancak bunun Yalta ile bir ilgisi yok bu bambaşka bir şey çünkü Zelenski bu meseleyi çözdü Trump'ın Büyük Avrasya Ortaklığı'na girmek istediğini anladı Amerika'nın Avrupa'ya sırtını döneceğini de anladı burada asıl soru şu bu Trump'ın şahsi politikası mı yoksa Amerikan müesses nizamının yani Amerikan devletinin kendi manevrası mı önümüzdeki günlerde bunu göreceğiz dedi.
‘ABD İLE ÇİN MASASINDA TARİFE PAZARLIĞI VE TAYVAN ŞARTI VAR’
Barış Adıbelli Washington ile Pekin arasındaki ikili görüşmelerde ele alınacak başlıklara da değindi Çin ile ABD arasındaki görüşmelerde de beklenen bazı konular var 60000000000 dolarlık karşılıklı bir tarife indirimi bekleniyordu bu henüz gerçekleşmedi Çin'in 17000000000 dolar değerinde Amerikan tarım ürünü alması söz konusuydu bu da gerçekleşmedi Çin diyor ki sen önce tarifelerde indirim yap ben de sana söz verdiğim alımları gerçekleştireyim sen adım atmadan ben adım atmam Çin ile ABD bunu da görüşecek özellikle nadir toprak elementlerinin satışına yönelik kısıtlamaların kaldırılması gibi konular var Tayvan meselesi de gelince Çin'in bu konuda duruşu net kesinlikle Tayvan'a silah satılmasını istemiyor Tayvan'ın bağımsız bir devlet olarak muamele görmesini istemiyor dedi. ABD ile Çin arasındaki ekonomik rekabetin sürdüğünü belirten Jane ise aynı diplomasi masasında olmak aynı amaçları ve aynı vizyonu paylaşmak anlamına gelmiyor Rusya Çin ve Hindistan ABD merkezli dünya düzenini eleştiriyor bu ülkelerin uzun süredir savundukları yaklaşımın tek bir diplomatik görüşmeyle değişmesini beklemek gerçekçi olmaz dedi.

DR. JANE: RUSYA İLE ÇİN ARASINDA DA BİR GÜÇ MÜCADELESİ YAŞANABİLİR
Rusya'nın Çin ile ilişkilerini değerlendiren Jane ise Pekin'in Moskova için enerji ekonomi ve diplomasi alanlarında önemli bir ortak olduğunu belirtti ancak Rusya'nın Çin'e fazla bağımlı hale gelmesinin hareket alanını daraltabileceğine dikkat çeken Jane’e göre ilerleyen dönemlerde Moskova ile Pekin arasında bir güç mücadelesi yaşanabilir Putin de bu durumun farkında Çin özellikle enerji ekonomi ve diplomatik ilişkiler açısından Rusya için önemli bir ortak Rusya Washington ile doğrudan görüşme fırsatı bulduğu için Pekin ile kurduğu ilişkiyi zayıflatmak istemeyecektir ancak Çin'e fazla bağımlı olmak Rusya'nın hareket alanını daraltabilir örneğin ABD'nin küresel gücünün önemli ölçüde gerilediğini varsayarsak ilerleyen dönemlerde Rusya ile Çin arasında da bir güç mücadelesi yaşanabilir dolayısıyla Rusya'nın Çin'e olan bağımlılığından çok da memnun olduğu söylenemez bu nedenle Putin Çin ile yakınlığını korurken ABD ile de diplomasi masasında yer alarak her iki ülke karşısında pazarlık gücünü artırmaya çalışacaktır ancak Washington'dan somut bir karşılık almadan Çin'i rahatsız edecek bir politika değişikliğine gitmesi pek olası görünmüyor çünkü Rusya ve Çin son aylarda siyasi ve ekonomik iş birliğini sürdürmeye yönelik adımlar atıyor dedi.