CBDC Nedir, Dijital Lira Ne İşe Yarar, Kripto paralar ve CBDC’ler arasında fark ne?

Türkiye, sinyalini 2019 yılında verdiği dijital Merkez bankası dijital para birimi (CBDC) için çalışmalarını sürdürüyor. “Teknolojik, ekonomik ve hukuki altyapının” hazırlandığı dijital lira için Ar-Ge çalışmaları yapılıyor. Dijital merkez bankası parasının; hız ve maliyet gibi alanlarda avantaj sağlaması bekleniyor. Merkez bankası dijital para birimi (CBDC) nedir? CBDC'ler ne işe yarar?
Takip et
CBDC Nedir, Dijital Lira Ne İşe Yarar, Kripto paralar ve CBDC’ler arasında fark ne?
  • Yazdir
  • Arttir - Azalt
  • Yorum 0

Ölçü birimi, değişim ve değer saklama aracı olarak işlev gösteren merkez bankası parası, kendisini nakit formunda ya da merkez bankasında tutulan hesaplar aracılığıyla gösterebilir. Nakit paranın depolama ve transfer gibi alanlarda çıkardığı zorluklar, bilgi teknolojilerindeki gelişme ile çözülmeye başlamış ve günümüzde paranın dağıtımı elektronikleşmiştir.

Merkez bankası dijital para birimi (CBDC) nedir?

“Merkez bankası parasının geleneksel tarzdaki rezerv veya mutabakat hesaplarında tutulandan farklı olarak, dijital versiyonu” olarak tanımlamıştır.

Dünya genelinde merkez bankaları tarafından oluşturulan, oluşturulduğu ülkenin yasal para birimini dijital olarak temsil eden ve genellikle dağıtık defter teknolojisi (DLT) tabanlı olan token’lara merkez bankası dijital para birimi (CBDC) denir.

CBDC’ler, en basit tabiriyle bir ülkenin kendi para birimini temsilen bastığı dijital paralardır. Çoğu CBDC, kripto paralar ile aynı teknolojiyi kullansa da, iki varlık sınıfı bazı açılardan birbirinden ayrılıyor.

CBDC’lerin başlıca özellikleri

1) Merkez bankası dijital paraları, piyasada bankalar üzerinden dönmekte olan fiat paralara alternatif olarak yaratılacak. Yani, eski tip paralar dijitale dönüştürülmeyecek. Böylece bankalarda var olan borçlar, kredi kartı borçları ve bilimum şirket ve devletlerin batık kredileri bu yeni dijital paraya bulaşmayacak.

2) Yeni merkez bankası dijital paraları, doğrudan doğruya insanların web ya da cep telefonundan erişecekleri kişisel cüzdanlarına aktarılacak. Kişilerden kişilere doğrudan para transferi yapılabilecek.

3) Nakit paranın yavaş yavaş ortadan kalkması da planın parçası. Bir ülkede sisteme güven kaybı yaşanması sonucunda, vatandaşlar bankalardan bütün paralarını nakit olarak çekmek istediklerinde, mevcut nakit yetmediğinden tehlikeli ve algısal krizler oluşmaktaydı. Eğer herkesin mevduatındaki paralar, tamamen dijital formatta ve cep telefonundan eriştikleri bir cüzdan içine çekilirse, o zaman vatandaşların ATM’lere gidip paralarının tümünü nakit olarak çekme isteği de yok edilmiş olacak. Ama bu arada nakit paraların da ömrünün sonuna gelinmiş olacak.

4) CBDC’ler, sadece bir ülkenin vatandaşlarının kendi aralarında para transferi yapabilecekleri şekilde tasarlanabilir ve ülke dışına çıkışı sınırlayabilir. Örneğin, BIS ve 7 büyük merkez bankasının hazırladığı tasarım dokümanı niteliğindeki CBDC raporunda, ulusal merkez bankaları için önceliğin ülke içi ödemelerinde olması ve uluslararası para transferlerine ikinci aşamada dikkat edilmesi tavsiyesine yer verilmiş.

Hangi ülkeler CBDC geliştirdi?

CBDC, Şubat 2021 itibarıyla çoğu ülke için yalnızca bir proje durumunda. Bu projeyi hayata geçiren ülkelerden biri ise Venezuela oldu.

Venezuela, Şubat 2018’de petrol fiyatına sabitlenen bir CBDC olan Petro’yu piyasaya sürdü. Ne var ki Petro, ülkede tahmin edildiği kadar yüksek bir kullanım sayısına ulaşamadı.

CBDC çalışmalarını yürüten bir diğer ülke de Çin. Dijital yuan projesini birkaç yıldır geliştiren Çin, ilk CBDC testlerini geçtiğimiz yıl nisan ayında başlatmıştı. CBDC konusunda en ön saflarda yer alan ülkelerden biri olan Çin, dijital yuan testlerini sürdürüyor.

Rusya da CBDC konusunu araştıran ülkelerden biri. CBDC’nin ülkeye fayda sağlayacağını düşünen Rusya, 13 Ekim’de konu üzerine araştırmaların başladığını duyurmuştu.

CBDC’lerin henüz araştırma aşamasında olduğu Avrupa’da da Avrupa Merkez Bankası (ECB), 2021 yılı içerisinde konuyla ilgili kesin bir karar almayı planlıyor.

Son olarak Türkiye de aktif bir CBDC projesi yürütüyor. Merkez Bankası Başkanı Naci Ağbal, Türkiye’nin merkez bankası dijital para birimi için “kavramsal” araştırma sürecinin tamamlandığını ve pilot testlere 2021’in ikinci yarısında başlanmasının planlandığını duyurdu.

Merkez bankaları CBDC’yi neden araştırıyor?

TCMB’nin yanı sıra Çin, ABD, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Japonya, Avrupa Merkez Bankası gibi birçok ülke ve merkez bankası CBDC’yle ilgili çalışma yürütüyor. Dünya genelinde yürütülen bu çalışmalar, sebepsiz değil.

PricewaterhouseCoopers (PwC) tarafından yapılan araştırmaya göre CBDC, bir merkez bankasına birkaç farklı avantaj sağlayabilir.

İşlem maliyetlerini düşürür: Bireysel ve kurumsal işlemler, daha ucuza yapılabilir.

Ekonomiyi hareketlendirir: Dijital dönüşüm kapsamında atılacak bu adım, yerel düzeyde yapılacak yeniliklerin önünü açıp ekonomik hareketliliği artırabilir.

Finansın kapsamını genişletir: Fiziki koşullar nedeniyle banka hesabı bulunmayan insanları finans sistemine dahil edebilir.

Öncü olma fırsatı tanır: Bir ülke, kendi dijital parasını ne kadar erken çıkarırsa CBDC ile şekillenecek para politikalarına o kadar öncülük etme fırsatı yakalar.

Saklaması, taşıması ucuz: Dijital para, fiziki paraya kıyasla daha kolay saklanır, daha az yer kaplar, daha kolay taşınır.

Aracıyı ortadan kaldırabilir: Merkez bankası, bireysel çapta kullanılacak bir CBDC projesiyle bankaların aracılığı olmadan, doğrudan vatandaşa ulaşabilir.

Rekabeti artırır: CBDC, bankalar arası ve özel sektör içerisindeki rekabeti artırabilir.

Politika kolaylığı: Merkez bankası, ekonomiye daha direkt bir şekilde müdahale edip daha hızlı politika değişikliklerine gidebilir.

Likidite: CBDC, merkez bankalarına kısa vadede likidite desteği sağlayabilir.

Risk tarafındaysa CBDC’lerin finansal istikrar, ticari bankalar ve güvenilirlik gibi konularda soru işaretleri doğurduğu söylenebilir.

Kripto paralar ve CBDC’ler arasında ne fark var?

2010’lu yıllarda hayatımıza tam anlamıyla giren Bitcoin gibi kripto paralar, finans sektöründe büyük bir devrime imza attı. Projesi geliştirilen çoğu CBDC gibi DLT kullanan Bitcoin gibi kripto paralar ile CBDC’ler arasında ise bazı farklar bulunuyor.

İlk olarak Bitcoin ve Ethereum gibi blockchain ağları, tüm katılımcıların erişim sağlayabildiği ve işlem kaydedebildiği, izne dayalı olmayan açık blockchain ağlarını temsil ediyor. Tamamen merkeziyetsiz bir yapıya sahip bu tür kripto paralar, herhangi bir kişi veya oluşum tarafından oluşturulmuyor veya kontrol edilmiyor. Bu nedenle düzenlemeye ihtiyaç duymayan ve sansüre dayanıklı olan kripto paralar, CBDC’ler ile bazı noktalarda farklılık gösteriyorlar.

Diğer yandan CBDC’ler, bir ülkenin merkez bankası gibi merkezi oluşumlar tarafından geliştirilmesi ve kontrol edilmesi planlanan projelerdir. Çoğu CBDC projesi tıpkı Bitcoin gibi blockchain teknolojisine dayalı olsa da, bu blockchain ağları “izne dayalı”, yani yalnızca seçili kişi ve oluşumların erişim sağlayabileceği veya değişiklik yapabileceği ağlar olacaktır. Bu nedenle kripto paralardaki durumun aksine bu oluşumlar, istedikleri işlemleri bloke edebilme, hesapları dondurma ve adresleri engelleme yetkisini elinde bulunduracaktır.

Diğer yandan Bitcoin gibi çoğu kripto para (stablecoin’ler hariç), kripto paranın değerini desteklemek için herhangi bir rezerv varlığı bulundurmuyor. Bunun aksine CBDC projeleri, bir yasal parayı temsil ettiklerinden dolayı altın ve döviz rezervleri tarafından desteklenecek şekilde geliştiriliyor.

Kripto paraların nasıl sınıflandırılacağı (emtia, menkul kıymet veya para birimi) konusunda da dünya genelinde belirsizlikler sürüyor. Bu nedenle kripto paraların hangi kuruluşların denetim yetkisi altına girdiği netlik kazanmış değil. Diğer yandan CBDC’ler ise ülkelerin merkez bankası tarafından geliştirildiklerinden dolayı yasal para statüsüne sahip olacak ve merkez bankalarının denetimi altına girecekler.

CBDC’ler ne işe yarar?

Mevcut finans sistemi, giderek globalleşen ve dijitalleşen dünyanın ihtiyaçlarına ayak uydurmaya yeterli olmuyor. Bu noktada CBDC’ler, finans sistemine büyük faydalar sağlayabilir.

Günümüzde anlık olarak mesajlaşma gibi imkanlar hayatımızın ayrılmaz bir parçasıyken, para aktarım hizmetlerinde ise işlemlerin tamamlanması saatler, hatta günler sürebiliyor. CBDC’ler ise tıpkı kripto paralar gibi dünyanın bir noktasından öbür ucuna dakikalar içerisinde para göndermeyi mümkün hale getiriyor.

Merkez bankası dijital para birimleri, bunun yanı sıra aracılara olan bağımlılığı ortadan kaldırarak geleneksel para aktarım sistemlerine kıyasla çok daha düşük ücretler ile para göndermeyi de mümkün kılıyor.

Kripto paralara ilişkin sorunlardan biri olan yasa dışı amaçlar için kullanım da CBDC’ler ile çözülüyor. Merkezi bir oluşum tarafından denetlenen CBDC’ler, yasa dışı kullanımın tespiti halinde fonlara el koymaya veya işlemleri bloke etmeye imkan veriyor.

Dijital merkez bankası parası; yer edineceği itibari para düzeninin bütünlüğünü bozmamalı, nakit parayı dayatma yolu ile ortadan kaldırmamalı ve ödeme sistemini kapsayıcı bir şekilde iyileştirmelidir. Uluslararası Ödeme Bankası, bu üç ana ilkeden yola çıkarak CBDC’yi CBDC yapan 14 şey olduğunu açıklamıştır.

Dönüştürülebilirliği: Bütünlüğün sağlanabilmesi için nakit paraya dönüştürülebilmesi gerekir.

Kullanım kolaylığı: En az nakit para kadar kolay bir şekilde kullanılabilmeli.

Geçerliliği: Sadece online değil offline ödemelerde de geçmeli.

Düşük maliyeti: Son kullanıcıya masraf çıkarmamalı.

Güvenliği: Siber saldırılara karşı dayanıklı olmalı.

Anlık hızı: İşlemler neredeyse anlık olarak gerçekleşebilmeli.

Dayanıklılığı: Elektrik kesintilerine, sistem arızalarına karşı dayanıklı olmalı.

Hazırda bulunması: Sistem 7 gün 24 saat hazırda bulunmalı ve işler durumda olmalı.

İşlem kapasitesi: Yüksek sayıda işlemi kaldırabilmeli.

Ölçeklenebilirliği: İşlem hacmi büyüdüğünde sorun çıkmamalı.

Birlikte çalışabilirliği: Özel sektördeki dijital ödeme sistemleriyle uyumlu olmalı.

Esnekliği: Politika değişikliklerine karşı esnek olmalı.

Hukuki altyapısı: Merkez bankasının yetki alanı net bir şekilde belirlenmeli.

Standartları: İlgili regülasyon ve standartlara uyum sağlamalı.

Uluslararası iş birliği gerektiriyor

Finans otoriteleri, dijital merkez bankası paralarının gelişiminde global çapta iş birliğinin önemini vurguluyorlar. ABD Merkez Bankası (Fed); dijital dolar projesi kapsamında Uluslararası Ödemeler Bankası, İngiltere ve Avrupa merkez bankaları ile birlikte çalışıyor. BIS, bu birliktelikle ilgili şunları söylüyor:

“Bir devletin dijital merkez bankası parası, bir başka devletin para politikasını veya mali istikrarını etkileyebilir. Yine bu CBDC, o devletin yetki alanı dışında kalan bir bölgedeki yasa ve regülasyonları ihlal etmek için kullanılabilir. İstenmeyen sonuçların önüne geçebilmek adına, merkez bankalarının ve kamu yetkililerinin bu süreçte şeffaf olması ve iş birliği yapması gerekecek.”

Türkiye; şu ana dek İran ve Malezya gibi ülkelerle birlikte dijital para konusunu gündeme getirmişse de henüz başka bir ülkeyle ortak bir CBDC projesine dahil olmadı.

Benzer Haberler
Yorum Yap
Yorumlar (0)
Henuz hic yorum yapilmamis, ilk siz yapin.